Osman Bey’in 1326 yılında vefatı üzerine tahta geçen oğlu Orhan Gazi, Osmanlı tarihinin seyrini değiştirecek önemli adımlar attı. Babasının bıraktığı miras, oldukça küçük ama potansiyeli büyük bir beylikti. Orhan, bu mirası yalnızca fetihlerle değil, kurumsallaşma adımlarıyla da büyütmeyi başardı. Onun döneminde Osmanlı, ilk kez sistemli bir devlet yapısına kavuştu.
Orhan Gazi’nin ilk büyük başarısı, babasının kuşattığı Bursa’nın fethiyle geldi. Bursa, Bizans için olduğu kadar Osmanlı için de önemli bir şehirdi. Zengin ticaret yollarının kesişiminde yer alan bu şehir, fethedildikten sonra Osmanlı'nın ilk gerçek başkenti oldu. Bu gelişme, Osmanlı için sadece coğrafi değil, kültürel ve ekonomik bir sıçramaydı. Bursa’da ilk büyük camiler, medreseler, hamamlar ve ticaret yapıları inşa edildi. Böylece şehir, yalnızca yönetim merkezi değil, aynı zamanda bir medeniyet merkezi hâline geldi.
Orhan Gazi döneminin en çarpıcı yönlerinden biri, askeri ve idari alandaki yeniliklerdi. Babası zamanında gönüllü gazilerle yürütülen fetihler, artık daha düzenli bir orduya ihtiyaç duyuyordu. Bu ihtiyacı karşılamak için Orhan Gazi, Yaya ve Müsellem adı verilen iki ana birlikten oluşan ilk düzenli orduyu kurdu. Bu gelişme, Osmanlı'nın ileride büyük ordulara sahip olmasının temelini oluşturdu.
Bu yıllarda Osmanlı yalnızca Anadolu'da değil, Rumeli’de de ayak izleri bırakmaya başladı. Bizans İmparatorluğu, iç savaşlar ve taht kavgaları nedeniyle oldukça zayıflamıştı. İmparator VI. Ioannes Kantakuzenos, rakiplerine karşı Osmanlılardan yardım istedi. Orhan Gazi, hem politik bir fırsat hem de uzun vadede bir sıçrama noktası olarak gördüğü bu daveti kabul etti. Osmanlı ordusu Bizans tahtına yardım ederken, karşılığında Çimpe Kalesi Osmanlı'ya verildi (1354). Bu olay, Osmanlı'nın Rumeli’deki ilk toprağını kazanması anlamına geliyordu. Bu yalnızca bir kale değil, Osmanlı için Avrupa'ya açılan kapıydı.
Rumeli’ye geçiş, Osmanlı tarihinin yönünü kökten değiştirdi. Artık bir Anadolu beyliği olmaktan çıkan Osmanlı, çok uluslu ve çok kültürlü bir devlet haline gelmeye doğru ilerliyordu. Bu topraklara yerleşen Türkmen aileleri, hem iskan hem de İslamlaşma açısından önemli bir rol oynadı. Orhan Gazi, sadece askerî fetihler yapmadı; yerleşimi teşvik etti, kadılar tayin etti, imamlar ve müderrisler göndererek devletin dini ve idari kontrolünü sağladı.
Orhan Gazi'nin bir diğer önemli katkısı da ilk Osmanlı parasının bastırılmasıydı. Bu adım, Osmanlı'nın ekonomik bağımsızlığını ilan etmesi anlamına geliyordu. Ayrıca bu dönemde kurulan İznik Medresesi, Osmanlı'da yükseköğretimin başlangıcı olarak kabul edilir. Bu gelişmeler, Osmanlı’nın bir "gaza beyliği" olmaktan çıkıp devletleşme sürecini tamamladığını gösteriyordu.
1362 yılına gelindiğinde Orhan Gazi artık yaşlanmış, sağlığını kaybetmişti. Tahtı, yetenekli oğlu I. Murad’a bırakarak vefat etti. Onun mirası, yalnızca genişleyen topraklar değildi; aynı zamanda kökleşen bir devlet sistemi, ilk ordu yapısı, parasal düzen ve eğitim kurumlarıydı.
